Ik kocht laatst Gerard Reve, De Avonden, een winterverhaal, Facsimile-uitgave van het manuscript en typoscript, Amsterdam 2001.

Ik was zeer geïnteresseerd in de totstandkoming van het meesterlijke slot van De Avonden. De zin: Het is gezien", mompelde hij, "het is niet onopgemerkt gebleven." er pas in de vierde en laatste versie bijgekomen.

De verschillende versies:

I

" "Ik leef", mompelde hij, "ik adem, ik beweeg, dus ik leef. Het is heerlijk om te leven. Hij ontblootte ook het onderlichaam. Hij betastte zijn schouders, hals, buik dijen, het manlijk lid, de bovenbenen en de kuiten. "Het is voorbij", zei hij hardop. hij trok zijn ondergoed aan, stapte in bed, strekte zich uit en viel in een diepe, droomloze slaap."

II

" “Het is voorbij”,  mompelde hij, “een verheven blijmoedigheid stijgt op. “ “Hoort, hoort”, zei hij bij zichzelf, ‘eeuwige, enige, onze God, zie mijn ouders. Voor hen is er geen hoop. Ze leven in eenzaamheid. Waar ze om zich heen tasten, is leegte. Zie hen, ze zijn uw kinderen. Ziekte nadert hen. Als ze spreken worden ze niet gehoord. Hun lichamen zijn een prooi voor het verval. Mijn vader heeft nog flink wat haar, maar dat raakt ook een keer op. Zie hen, richt uw oog op hun nood.”  “ Het is wat op de wereld”, fluisterde hij. “De ouderdom vordert”, mompelde hij, “ en het graf gaapt. En nergens is uitkomst. Eeuwige, enige, almachtige, onze God, leidt hen. Laat ze (hen?) nog naar het graf gaan in vrede. Nee, ze worden verbrand, maar dat maakt voor u niets uit.” "

III

"Alles is voorbij", fluisterde hij, "het is voorbijgegaan. Het jaar is niet meer. Konijn, ik ben levend, ik adem, en ik beweeg, dus ik leef." Hij zoog de borst vol adem en stapte in bed. "Het is gezien", mompelde hij, strekte zich uit en viel in een diepe, droomloze slaap."

Het uiteindelijke typoscript:

"Alles is voorbij", fluisterde hij, "het is overgegaan. Het jaar is niet meer. Konijn, ik ben levend. ik adem, en ik beweeg, dus ik leef. is dat duidelijk? welke beproevingen er ook komen, ik leef."
Hij zoog de borst vol adem en stapte in bed. "Het is gezien", mompelde hij, "het is niet onopgemerkt gebleven." Hij strekte zich uit en viel in een diepe slaap."